BM Ziyareti, Diplomatik Zemin ve Çözümün Gerçek Sahibi Kim?
Kıbrıs meselesi artık yalnızca geçmişin kırılma anları üzerinden konuşulabilecek bir başlık değildir. Yarım asrı aşan müzakere tarihi, referandumlar, çerçeve anlaşmaları, umut ve hayal kırıklıkları bize önemli bir gerçeği öğretmiştir.
Sorun teknik değildir.
Sorun masa kurulamaması değildir.
Sorun, çözümün hiçbir zaman kalıcı ve stratejik bir siyasal yönelim haline getirilememiş olmasıdır.
Bu nedenle Tufan Erhürman’ın Cumhurbaşkanı sıfatıyla ve Kıbrıs Türk toplumunun lideri olarak Birleşmiş Milletler nezdindeki temasları sıradan bir diplomatik trafik olarak görülemez. Bu temaslar, çözümün yeniden siyasal merkeze taşınıp taşınmayacağının göstergesidir. Daha da önemlisi, çözümün bu kez taktik bir söylem değil, sonuç odaklı ve sürdürülebilir bir stratejiye dönüşüp dönüşmeyeceğinin sınavıdır.
Ancak burada asıl soru şudur.
Bu ziyaret yalnızca uluslararası alanda görünürlük sağlama amacı mı taşımaktadır, yoksa Kıbrıs Türk tarafının çözüm anlayışında bir anlayış değişikliğine mi işaret etmektedir?
Birleşmiş Milletler zemini sembolik değildir. Uluslararası hukuk, parametreler ve müzakere çerçevesi bu zemin üzerinden şekillenmektedir. Ancak tarih bize şunu göstermiştir. Uluslararası diplomasi tek başına çözüm üretmez.
Diplomasi alan açar; çözümü ise siyasal irade üretir.
Kıbrıs’ta geçmiş görüşmeler yok sayılamaz. Tam tersine, bugün konuşulan her yeni adım o birikimin üzerine inşa edilmek zorundadır. Daha önce varılan yakınlaşmalar, kabul edilen parametreler ve oluşan müzakere zemini, çözüme dair kurumsal hafızayı oluşturur. Ancak geçmişte eksik olan şey süreklilikti. Çözüm, dönemsel siyasal konjonktürlere bağlı kaldı; kurumsal ve sürdürülebilir bir siyasal tercihe dönüşemedi.
Bugün ortaya çıkan yaklaşımın potansiyel değeri tam da burada yatıyor. Eğer çözüm perspektifi uluslararası hukuk zemininde, kararlılıkla ve tutarlılıkla sürdürülürse; eğer iç politika ile dış politika aynı eksende hizalanırsa; eğer toplumsal irade çözüm hedefi etrafında yeniden mobilize edilebilirse, Kıbrıs Türk tarafı ilk kez çözümü kurumsal ve sürdürülebilir bir siyasal tercih haline getirebilir.
Burada sistemsel bir gerçeği de göz ardı etmemek gerekir. Kıbrıs’ın kuzeyi parlamenter sistemle yönetilmektedir. Cumhurbaşkanı ile hükümet her zaman aynı siyasal istikamette olmayabilir. Geçmişte bunun örnekleri yaşanmıştır. Bu nedenle çözüm iradesi yalnızca bir makamın ya da bir dönemin tercihi olarak kalırsa kırılgan olur. Kalıcı çözüm, kişisel kararlılıkla değil; siyasal süreklilik ve kurumsal uyumla mümkündür.
Fakat bir başka temel soruyla yüzleşmek gerekir. Çözümün öznesi kimdir?
Çözüm halkların iradesi midir?
Liderliklerin kararlılığı mıdır?
Yoksa küresel aktörlerin jeopolitik hesaplarının bir sonucu mudur?
Gerçekçi cevap aradığımızda. Uluslararası aktörler kolaylaştırıcı olabilir; bazen de süreci yavaşlatabilir. Küresel dengeler müzakere zeminini etkiler. Ancak kalıcı çözüm, iki toplum arasında güven yeniden inşa edilmeden mümkün değildir.
Kıbrıslı Türkler ve Kıbrıslı Rumlar arasında siyasal eşitliğe dayalı bir ortak gelecek iradesi oluşmadıkça, diplomasi metin üretir ama tarih üretmez.
Bu nedenle çözümün gerçek sahibi halklardır. Liderlik ise bu iradenin taşıyıcısıdır.
Tam da bu noktada statükonun eşit olup olmadığı sorusu belirleyici hale gelmektedir.
Kuzey’de yaşayan Kıbrıslı Türkler için mevcut durum yalnızca “çözümsüzlük” değildir. Bu durum aynı zamanda uluslararası tanınmamışlık, doğrudan ticaret kısıtları, ekonomik kırılganlık, dışa bağımlılık ve genç nüfusun gelecek kaygısı anlamına gelmektedir. Üretim kapasitesi sınırlı bir ekonomi, küresel finans sistemine doğrudan erişemeyen bir yapı ve siyasal belirsizlik…
Bunlar duygusal değil; somut göstergelerdir.
Güney ise Avrupa Birliği üyesidir. Uluslararası tanınma sorunu yoktur. Küresel hukuk ve finans sistemine entegredir. Elbette çözülmemiş sorunları vardır; mülkiyet, güvenlik ve bölünmüşlük meselesi devam etmektedir. Ancak mevcut statü yapısal bir kırılganlık üretmemektedir.
Dolayısıyla “iki taraf da kaybediyor” cümlesi analitik olarak eksiktir. Uzun vadede bölünmüşlük herkes için sürdürülemezdir; ancak kısa ve orta vadede zamanın maliyeti asimetriktir. Zaman, güçlü olanı korur; kırılgan olanı yıpratır.
Bu gerçeklik çözümü Kıbrıslı Türkler açısından daha acil hale getirmektedir. Çözüm bir ideolojik tercih değil; tarihsel bir gerekliliktir. Uluslararası meşruiyet, ekonomik normalleşme, siyasal eşitliğin kurumsallaşması ve gelecek güvencesi çözümle mümkündür.
Peki çözüm yalnızca iki toplum arasında mı daha gerçekçi olur?
Uluslararası aktörler süreci çerçeveler, ancak çözümün toplumsal meşruiyeti yerel düzlemde doğar. İki toplum arasında güven yeniden inşa edilmeden, federal bir yapı kağıt üzerinde kalır. Bu nedenle çözümün yerelleşmesi zorunludur. Diplomasi destekleyicidir; belirleyici olan halk iradesidir.
Federal çözüm bu bağlamda ideolojik bir romantizm değildir. Federal model, iki toplumun siyasal eşitliğini güvence altına alan ve ortak karar alma mekanizmalarını kurumsallaştıran bir sistemdir. Kimlikleri ortadan kaldırmaz; anayasal çerçeve içinde korur. Çoğunluk tahakkümünü engeller. Ortak yaşamı düzenler.
Somut getirileri nettir. Uluslararası tanınma ve hukuki normalleşme; doğrudan ticaret ve yatırım artışı; turizm ve yükseköğretimde entegrasyon; genç kuşaklar için daha geniş hareket alanı; Doğu Akdeniz’de enerji ve ekonomi alanında iş birliği zemini; uzun vadeli siyasal istikrar.
Bu bir teslimiyet değildir. Bu, düzenlenmiş ve kurumsallaştırılmış ortak yaşam modelidir.
Bugün Kıbrıs bir eşikte duruyor. Bu eşik ya geçici bir diplomatik temas olarak kalacaktır ya da kalıcı ve sürdürülebilir bir çözüm vizyonuna dönüşecektir. Bu dönüşümün gerçekleşip gerçekleşmeyeceği yalnızca uluslararası konjonktüre değil; Kıbrıslı Türklerin kendi gelecek tahayyülüne ve liderliğin çözümü kurumsal ve sürdürülebilir bir siyasal tercih haline getirme kararlılığına bağlıdır.
Çözüm iradesi yerelleşmeden, iki toplum arasında güven yeniden inşa edilmeden ve çözüm kurumsal bir strateji haline getirilmeden uluslararası diplomasi tek başına çözüm üretmez. Diplomasi alan açar; fakat alanı dolduracak olan siyasal iradedir.
Ancak burada bir başka ve daha derin soruya geliyoruz.
Eğer çözüm bir gereklilikse, zaman kimin lehine işlemektedir?
Mevcut statüko gerçekten iki taraf için de eşit bir donmuşluk mudur, yoksa görünürdeki sakinliğin altında asimetrik bir kazanç ve kayıp dengesi mi vardır?
Çünkü Kıbrıs meselesini yalnızca müzakere perspektifinden değil, zamanın siyasi ekonomisi üzerinden okumadıkça, çözümün neden bazı siyasal taraflar için daha acil, bazıları için ise ertelenebilir olduğunu anlayamayız. İşte bu nedenle ikinci bölümde şu soruya odaklanacağız.
Zaman Kimin Lehine İşliyor? Statüko Gerçekten Kime Kazandırıyor?
