Diplomatik Trafiğin Ötesinde: Kıbrıs Yeniden Uluslararası Gündemin Merkezinde
Kıbrıs’ta son günlerde yaşanan diplomatik hareketlilik, tek tek ziyaretlerin toplamından ibaret değildir. Aynı zaman diliminde gerçekleşen temaslar, uluslararası sistemin Kıbrıs’a yeniden bakmaya başladığını gösteren daha büyük bir değişimin parçalarıdır. Bu değişimi yalnızca liderlerin açıklamalarıyla ya da diplomatik takvimlerle anlamaya çalışmak eksik kalır. Asıl soru, uluslararası sistemin neden bugün yeniden Kıbrıs’a yöneldiğidir.
Uluslararası müzakere literatürü, uzun süre çözümsüz görünen uyuşmazlıkların yeniden uluslararası gündeme taşınmasının yalnızca tarafların iradesiyle açıklanamayacağını ortaya koymaktadır. Tarafların tutumları kadar, değişen bölgesel ve küresel koşulların oluşturduğu yeni siyasal ortam da müzakere süreçlerinin yeniden başlamasında belirleyici olabilmektedir (Zartman, 2001). Bugün Kıbrıs’ta yaşanan diplomatik yoğunluk da bu çerçevede değerlendirilmelidir.
Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri António Guterres’in adaya gelerek hem Kıbrıs Rum Lideri Nikos Hristodulidis hem de Cumhurbaşkanı Tufan Erhürman ile ayrı ayrı görüşecek olması, sıradan bir diplomatik program olarak değerlendirilemez. Aynı günlerde Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri’nin Kişisel Temsilcisi Maria Angela Holguín’in temaslarını sürdürmesi ve Avrupa Birliği’nin Kıbrıs Özel Temsilcisi Raffaele Fitto’nun sürece dâhil olması, birbirinden bağımsız gelişmeler değil, aynı uluslararası yönelimin farklı yansımalarıdır.
Uzun yıllar boyunca Kıbrıs sorunu büyük ölçüde tarafların siyasal tezleri üzerinden tartışıldı. Federasyon, iki devlet, egemen eşitlik ya da farklı anayasal modeller gündemin merkezinde yer aldı. Oysa bugün yaşananlar, bu tartışmaların ötesinde yeni bir tabloya işaret etmektedir. Değişen yalnızca diplomatik söylem değildir; değişen, uluslararası sistemin Kıbrıs’a yüklediği anlamdır.
Bugün Doğu Akdeniz, enerji güvenliğinden deniz ulaştırma koridorlarına, Avrupa’nın savunma mimarisinden bölgesel istikrara kadar birçok başlıkta küresel siyasetin en hassas alanlarından biri hâline gelmiştir. Böylesi bir dönemde Kıbrıs’ın uluslararası gündemin yeniden üst sıralarına taşınması tesadüf değildir. Ada, yalnızca çözüm bekleyen tarihsel bir sorun olarak değil, aynı zamanda bölgesel dengeleri etkileyen stratejik bir merkez olarak görülmektedir. Barış ve çatışma dönüşümü üzerine yapılan çalışmalar da, uluslararası aktörlerin kriz bölgelerine ilgisinin çoğu zaman yalnızca normatif kaygılarla değil, değişen jeopolitik ve güvenlik öncelikleriyle birlikte şekillendiğini göstermektedir (Richmond, 2005).
Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri’nin her iki liderle ayrı ayrı görüşecek olması da bu çerçevede okunmalıdır. Bu ziyaretin anlamını hukuki tartışmaların içine hapsetmek doğru olmaz. Uluslararası hukuk açısından tarafların statüsünde herhangi bir değişiklik söz konusu değildir. Ancak siyasal açıdan farklı bir tablo ortaya çıkmaktadır. Birleşmiş Milletler, müzakere sürecini ilerletebilmek için her iki tarafın siyasal liderliğiyle doğrudan temas kurmakta ve bunu en üst düzeyde gerçekleştirmektedir. Uluslararası arabuluculuk literatürü de, tarafların hukuki statülerinden bağımsız olarak fiili siyasal muhataplık kurulmasının, müzakerenin sürdürülebilirliği açısından temel araçlardan biri olduğunu vurgulamaktadır (Touval & Zartman, 1985).
Bu durum özellikle Kıbrıs Türk tarafı açısından önemlidir.Uzun yıllardır dile getirilen siyasal eşitlik ve etkin katılım talepleri, uluslararası diplomasinin güven inşa etmeye yönelik yaklaşımı içerisinde daha görünür bir zemine taşınmaktadır. Burada yeni bir tanıma ya da statü değişikliği söz konusu değildir. Ancak barış süreçlerinde güven oluşturan sembolik ve siyasal adımların, müzakere iradesini güçlendirdiği de inkar edilemez. Lederach’ın da vurguladığı gibi, kalıcı barış yalnızca imzalanan metinlerle değil, taraflar arasında güven üreten sürekli siyasal ilişkilerin kurulmasıyla mümkün olmaktadır (Lederach, 1997).
Aynı gelişmenin Kıbrıs Rum liderliği açısından da dikkatle değerlendirilmesi gerekir. Uluslararası toplumun artan ilgisi, yalnızca mevcut siyasal pozisyonların teyit edildiği anlamına gelmemektedir. Tam tersine, değişen uluslararası ihtiyaçlar, tüm taraflara yeni bir sorumluluk yüklemektedir. Bugün belirleyici olan yalnızca tarafların talepleri değil, uluslararası sistemin ihtiyaçlarıdır. Avrupa’nın güvenliği, Doğu Akdeniz’in istikrarı, enerji arzı ve bölgesel iş birliği, Kıbrıs sorununu yeniden küresel gündemin önemli başlıklarından biri haline getirmiştir.
Bu nedenle Kıbrıs Türk tarafının ve de Kıbrıs Rum tarafının önünde yeni bir siyasal gerçeklik bulunmaktadır. Bu gerçeklik, kimsenin temel tezlerinden vazgeçmesini zorunlu kılmamaktadır. Ancak uluslararası sistemin değişen önceliklerini dikkate almadan eski siyasal ezberlerle ilerlemenin giderek zorlaşacağını göstermektedir.
Son dönemde dikkat çeken diplomatik yoğunluk da bu yeni dönemin habercisidir. Birleşmiş Milletler siyasal diyaloğu yeniden canlandırmaya çalışırken, Avrupa Birliği sürecin kurumsal ve ekonomik boyutunu daha görünür biçimde üstlenmektedir. Bu iki diplomatik kanalın aynı anda hareket etmesi, Kıbrıs meselesinin uluslararası sistem açısından yeniden stratejik bir dosya haline geldiğini göstermektedir.
Bana göre bugün tartışılması gereken temel mesele, federasyonun mu yoksa iki devletli çözümün mü daha güçlü olduğu değildir. Asıl mesele, değişen uluslararası koşulların taraflara nasıl yeni bir siyasal alan açtığıdır. Tarih, yalnızca tarafların iradesiyle ilerleyen müzakere süreçlerinin de, yalnızca dış baskıyla yürütülen girişimlerin de kalıcı sonuç üretmekte zorlandığını göstermektedir. Uluslararası müzakere literatürünün ortaya koyduğu temel bulgu da, başarı ihtimalinin tarafların siyasal iradesi ile uygun uluslararası konjonktürün aynı dönemde kesişmesine bağlı olduğudur (Zartman, 2001). Bugün Kıbrıs’ta dikkat çeken gelişme tam da bu kesişme ihtimalidir.
Uluslararası sistem, Kıbrıs’ı yeniden konuşmaya başlamıştır.
Bu ilginin temelinde romantik bir barış arayışı değil, değişen jeopolitik gerçeklik bulunmaktadır. Kıbrıs, Avrupa’nın güvenliği, Doğu Akdeniz’in enerji denklemi, bölgesel ulaştırma koridorları ve istikrar arayışının kesiştiği stratejik bir merkez haline gelmiştir. Bu nedenle adadaki diplomatik hareketlilik, yalnızca tarafların geleceğini değil, daha geniş bir bölgesel düzen arayışını da yansıtmaktadır.
Önümüzdeki dönemde başarıyı belirleyecek olan, tarafların geçmişte söylediklerini ne kadar tekrar ettikleri olmayacaktır. Belirleyici olan, değişen uluslararası ortamı ne kadar doğru okuyabildikleri ve bu yeni gerçekliğe uygun siyasal bir vizyon geliştirebildikleridir.
Belki de bugün sorulması gereken en önemli soru.!
Uluslararası sistem Kıbrıs’a yeniden yönelirken, Kıbrıs’ın siyasal aktörleri bu yeni dönemi doğru okuyabilecek mi?
Bu soruya verilecek cevap yalnızca müzakerelerin geleceğini değil, Doğu Akdeniz’in önümüzdeki yıllardaki siyasal dengelerini de etkileyecektir.
Kuramsal Not
Bu değerlendirme, uluslararası arabuluculuk, çatışma dönüşümü ve barış inşası literatüründen yararlanmakla birlikte, Kıbrıs’ta son dönemde gözlenen diplomatik hareketliliği açıklamaya yönelik özgün bir siyasal analiz ortaya koymayı amaçlamaktadır. Çalışmanın temel yaklaşımı, değişen uluslararası jeopolitik koşulların tarafların müzakere davranışları üzerindeki etkisini Kıbrıs örneği üzerinden tartışmaktır.
Mahmut Kanber
Siyaset Bilimci | Araştırmacı | Yazar
Kaynakça
Lederach, J. P. (1997). Building Peace: Sustainable Reconciliation in Divided Societies. United States Institute of Peace Press.
Richmond, O. P. (2005). The Transformation of Peace. Palgrave Macmillan.
Touval, S., & Zartman, I. W. (1985). International Mediation in Theory and Practice. Westview Press.
Zartman, I. W. (2001). “The Timing of Peace Initiatives: Hurting Stalemates and Ripe Moments.” The Global Review of Ethnopolitics.
