Geçen hafta 2015 bütçesinin genel çerçevesi ve yapısını değerlendirmiştik. Bütçe finansmanında mahalli gelirlerin % 65.6’sını teşkil ettiğini, 2000-2001 yıllarında birdenbire bütçede mahalli gelirlerin toplam finansman içinde % 75-85’lerden (hatta arada birkaç yıl % 90), nasıl % 50 ve altına düştüğüne değinmiştim. Bu tarihlerden sonra da gelirlerdeki artışın yavaş yavaş tekrar yükselmeye başladığını ancak bu yükselmenin dolaylı vergilere dayanarak sağlandığını ve bütçe finansman yapısında önemli bir değişikliğin ortaya çıkarak dolaylı vergilerin, dolaysız vergi artışlarına göre iki misli civarına vardığına vurgu yapmıştım.
Batık banka ve ekonomik kriz yılları olan 2000’li yılların evvelinde, dolaysız vergiler ve içinde esas kazanç vergileri, dolaylı vergilerden daha yüksekti. Dolaylı vergiler ise daha düşüktü. GSMH içinde dolaylı vergiler % 7 ile % 10 arasında değişiyordu. Gittikçe artan dolaylı vergiler şimdilerde GSMH’nin % 17-18’ine ulaşmıştır. Yani iki mislinden fazla bir orana yükselmiştir. 2015 bütçe finansmanı içinde de dolaylı vergiler (KDV en yüksek) fonlar toplamı %40 ve iç borçlanma % 9 (ki gelecekte halka yansıyacak) % 49’dur. Şahsi ve kurumlar vergisi toplamı ise % 25’tir. Bunun doğrusu, tersi olması gerekir.
Meclis’te bulunan 2015 Bütçesi’nde mahalli gelirlerle mahalli giderler arasında 732 milyon TL açık, TC Yardım ve Kredi desteğinden sonra 386 milyon TL açık öngörülmüştür. Vergi tahsilatında etkinlik olması halinde bu borç düşürülebilir, ancak öngörüldüğü şekilde tahsilat olacaksa, iç borçlanmaların bu yıl da devam edeceği görülmektedir.
Bu günlerde Maliye Bakanlığı’nın sitesinden yayınlanan 11 aylık 2014 Bütçesinin sonuçlarına da değinelim. Aralık 2014 hariç, 11 aylık Bütçe uygulama sonuçlarına göre, toplam Yerel giderler, 2,581 milyon TL ve toplam Yerel gelirler 2,410 milyon TL olmak üzere, 170 milyon TL açık ve 146 milyon TL verilmiş avanslar olmak üzere, 11 aylık -317 milyon TL, açık vardır. Buna ilaveten TC yardımlarıyla finanse edilen proje ve Savunma giderleri için yardımlar ve Kamu Maliyesi’nin desteklenmesi için verilen TC kredileriyle, bu açık kapanmış gibi görünmektedir. Ancak 347 milyon TL’lik kısmı kredidir. Gelir değildir, dolayısıyla aynı miktar kadar Açık demektir. Tabii bu takdim bu yıllara mahsus değildir. Son 10 yıldan beri krediler, toplam gelirler özeti içinde gösterilmekte, halbuki öte yandan bu krediler kamu borçları altında çoğalmaktadır.
Aralık 2014 ayı giderleri ile tahsil edilecek gelirler dolayısıyla, tahminimce yaptığım iyimser bir tahminle yerel giderle yerel gelirler arasında -600 milyon TL kadar açık muhtemeldir. Çünkü gerek personel giderleri gerekse cari transferler ve maaş nitelikli ödemelerin 13 maaşla birlikte, yerel giderlerin 3,181 milyon TL, yerel gelirlerin ise 2,581 olabileceğini eldeki verilere göre hesaplamak mümkündür. 2014 bir yıllık genel giderlerin ise 3,650 milyon TL ile genel gelirlerin 3,380 milyon TL olması tahminine dayalı olarak aradaki açık, aralık için gelecek TC yardımlarının, Ocak-Kasım 2014 ayları içinde transfer edilen aylık ortalamaya göre yapılması halinde, genel açığın, 270 milyon TL, olarak kayda geçeceği anlaşılmaktadır. Ancak genel gelirler içinde yer alan 11 aylık gerçekleşmiş 346 milyon TC kredilerinin de (270 milyon TL’ye artı) açık olduğu unutulmamalıdır. Alınan kredi miktarları açığı kapatan değil, artıran rakamlardır.
Aralık ayında geçmiş aylara göre daha yüksek transfer ihtimali de söz konusudur. Gerçekleşecek TC yardım transfer miktarına göre bu açık o miktarda daha da azalabilecektir.
Epeyce zamandır, bütçede takdim tarzı değiştirilerek TC kredileri, bütçe özet tablolarında, “genel gelirler” toplamı içinde gösterilmekte, genel giderler arasındaki fark, açık olarak takdim edilmektedir. Aslında kredilerin toplam gelirler içinde gösterilmesi doğru bir hesaplama değildir. “Açık” kısmını kamufle eden bir yöntemdir. TC yardımları toplam gelir altında gösterilebilir de kredilerin, “gelir” kalemleri toplamının dışında yer alması gerekir. Çünkü “TC kredisi” bütçe gelirleri özeti içine dahil edilerek, bütçe açığını azaltan bir kalem değil, bütçeyi borçlandıran ve kamu borcunu artıran bir kalemdir. Halbuki “genel açık” olarak her yıl bütçe özetlerinde takdim edilmekte olan Açık, TC kredi rakamı ile düşürülmüş olmaktadır ki yanıltıcıdır.
2014, 11 aylık uygulama sonuçlarına göre, gelir ve kurumlar vergileri toplamı, gelirler genel toplamının % 20.5, oranında gerçekleşmiştir. Toplam yerel gelirler içinde ise % 26.5 olmuştur. Geçen 2013 yılı gerçekleşmesinde sırayla % 18 ile % 25.7 idi. Bütçe finansmanında dolaylı vergilerin yine ağırlıkta olduğu görülmektedir. 11 aylık TC yardım ve kredileri bütçe genel gelirleri içinde % 22.6, dolaylı vergiler, fonlar ve diğer gelirler % 53’ünü teşkil etmektedir. Mevcut yapıda bir reforma ihtiyaç vardır. Bütçe takdiminde Maliye Bakanı’nın da değindiği üzere kayıt dışılık, gelirler ve kamu reformunun gerçekleşmesi gereklidir. Aksi halde bu yapı devam edecek ve borç yükü daha da yükselecektir. Ancak bu önlemler sadece bir bakanlık ile değil tüm devletin kurum ve kuruluşlarının iş birliği ile başarılabilir. Yeni mali yılda başarı dileklerimi ifade etmek isterim.
