Toprak İadesi: Güzelyurt ve Lefke

Mont Pelerin’deki zirvenin çökmesi sonrası “Toprak iadesi” konusu gündemin merkezine yine gelip oturdu. Özellikle, geçen haftaki BM Genel Sekreteri Kıbrıs Özel Temsilcisi Espen Bart Eide’nin Ocak ayında ilan ettiği yeni zirveden sonra konu gündemi bir süre daha işgal edecek  gibi görünüyor. Liderlerin üzerinde durduğu “%29.2, %28.4 veya 100,000 Kıbrıslı Rum’un geri dönüşü Kıbrıslı Türkler için ne ifade ediyor acaba?” gibi sorulara artık herkes daha yoğun bir şekilde cevap aramaya başlamış durumdadır.

Bildiğiniz gibi resmi olarak baz alınmasa da Annan planındaki sınır düzenlenmesi ve toprak iadesiyle, Kıbrıs Türk Devletine dönüşecek KKTC’in tuttuğu toprak  %36’dan, %28.5’e kadar düşüyordu ve geri iade edilecek olan yerlere Kıbrıslı Rum göçmenlerinin %55’i kadar bir nüfusu geri dönebilecekti. Bu da 1973’ün nüfus sayımına baktığımızda yaklaşık 88,000 kişiyi işaret etmekteydi. Tabii ki bu nüfusun miktarı nerden baktığınıza göre değişebilmektedir. Örneğin birçok orijinal 1974 göçmeni vefat etmiştir. Öte yandan bıraktıkları malların sahiplerinin sayısı ise miras yoluyla artmıştır. Yani bu sayı eğer sadece vefat etmeyenler göz önüne alınırsa 50,000 civarı, artı mirasçılar düşünülürse 110,000’lerin üzerine çıkmaktadır.

Bugün size tartışma konusu olan bölgelerde yer alan bazı yerleşim yerlerinin 1973 nüfuslarını ve şu anki nüfusun özelliklerini göstermeye çalışacağım. Kimdir acaba buralarda yaşayan kişiler? Nerelerden gelmişler, ve mülkiyet statüleri ne durumdadır?

Öncelikle 1974 Belediye sınırlarına göre Güzelyurt adını almış Omorfo kasabasına 1978 yılına kadar 7,600 kişinin yerleştirildiğini görüyoruz. Peki kimdi bu insanlar ve nerelerden gelmişlerdi? PRIO Kıbrıs Merkezine dört yıl önce hazırladığım verilere baktığımızda, nüfusun çoğunun Baf ve Limasol bölgelerinden geldiğini görebiliriz. Piskobu, Polemidya, Baf Kasaba, Poli, Limasol, Malya, Ayyanni gibi yerlerden gelenler ise çoğunluğu oluşturmaktadır.

Güzelyurt ayrıca nüfusuna göre en fazla eşdeğerciyi barındıran kasabamızdır. Yani nüfusuna oranlandığında en yüksek güney Kıbrıs asıllı kişinin yaşadığı bölge ve kasabadır. Omorfo bölgesinde iki köy hariç (Gayretköy ve Mevlevi) 1974 sonrası gerçekleştirilen iskan siyaseti genellikle Kıbrıslı göçmenlerle yapılmıştı. Kasaba civarındaki köylere baktığımızda da güney göçmenlerinin çoğunlukla iskan edildiğini görürüz. Örneğin Kalkanlı (Kaputi) köyü Baf’ın Arodez köyünden gelenler, Yayla köyü (Syryanochoi) Poli’nin yakınında bulunan Yialia köyünden gelenleri barındırmaktadır. Diğer önemli bir yerleşim yeri olan Zodya yani Bostancı’nın Ayyani, Kandu, Siluguların yaşadığı ve son olarak Aydınköy’de (Prastio) Malyalıların ve ve bazı küçük Limasol köylerinin yaşamakta olduğunu görürüz. 1973 yılında Zümrütköy (Katokopia) bölgesine bağlı Akçay, güneyin komşu köyleri Bodamya, Dali, Arpalık köylerinden gelenleri, Zümrütköy ise güney Lefkoşa’nın hemen dışında kurulmuş Peristerona, Alifodes ve Akaça köylerini barındırmaktadır.

1973 nüfus sayımında Omorfo (Güzelyurt) bucağı, Syrianochori(Yalya), Kato ve Pano Zodhia (Bostancı), Prastio Morphou (Aydınköy), Kapouti (Kalkanlı), Nikitas (Güneşköy), Gaziveran köylerini kapsıyordu ve toplam Kıbrıslı Rum nüfusu 15,489’du. Bucakta bu nüfusa ek olarak 592 Türk vardı. Hepsi de Gaziveran köyünde yaşıyordu.

Bilindiği üzere Omorfo’da yaşayan Kıbrıslı Türkler ilk önce 1958’de daha sonra ise 1963 yılında bölgeyi terk etmek zorunda kalmışlardı. 1946 yılında 179 olan Türk nüfus 1960’a gelindiğinde, 1950’lerde yükselen inter-etnik şiddet yüzünden 123’e, 1963’ten sonra ise bir iki aileye düşmüştü. Avlona veya Gayretköy’de yaşayan 20-30 kadar Kıbrıslı Türk aile ise 1930’larda oraları terk etmişlerdi. Etkilenmiş mallara baktığımızda da, yani gerek 1973’ün, gerekse şimdiki sınırlarına göre Güzelyurt bucağındaki mal durumunun hemen hemen hepsinin etkilenmiş Kıbrıslı Rum mallarından oluştuğunu görmekteyiz.

Öte yandan KKTC, 1974 yılından sonra Gaziveran’ı Lefke bucağına bağlamış ve 1973’te Kakopetia (Zümrütköy) bucağına bağlı olan Akçay, Zümrütköy ve Mevlevi gibi köyleri de Güzelyurt bölgesine dahil etmiştir. Eğer Gaziveran nüfusunu toplamdan düşüp Akçay (1,541 kişi), Zümrütköy (1,578 kişi), Gayretköy (684 kişi) ve Mevlevi (782kişi), Şahinler (317kişi) ve Serhatköy (1042kişi) gibi bölgeye eklenen köylerin nüfusunu da eklediğimizde çıkan rakam bize 1973 nüfus sayımı rakamlarına göre KKTC’nin düzenlediği Güzelyurt bucağı sınırları içerisinde o dönemde (1973) 21,433 Kıbrıslı Rum’un yaşadığını göstermektedir.

Öte yandan 2011 Güzelyurt bucağı nüfus sayımına bakarsak, aynı bölgede şu an 18,946 kişinin yaşadığını görürüz. Bu da bize 1973 yılından itibaren bölgede yerleşim yapılmasına rağmen nüfusunun beklenildiği kadar artmadığını göstermektedir. Bence Zodya veya Bostancı’nın bir bölümünün ara bölgede bulunması, bazı köylerdeki askeri bölgelerin nüfus sayımı dışında tutulması yerleşim yerlerinin nüfusunun düşük çıkmasının diğer nedenini oluşturmaktadır.

Daha önce de belirttiğim gibi Güzelyurt bucağında yaşayanların en büyük kısmını güneyli göçmenler ve çocukları oluşturmaktadır. 18,946 kişinin en az 14,000’nin güney göçmeni olduğu tahmin edilmektedir. Bu da tüm KKTC’deki göçmen asıllı eşdeğerci nüfusun yaklaşık üçte bir kadarını oluşturmaktadır.

Diğer dikkati çeken nokta ise bu kişilerin geldikleri yerlerin şu an güneydeki potansiyel gelişme alanlarının merkezinde olduğunu ve bıraktıkları malın değerinin diğer yerlere görece daha yüksek olduğu yönündedir. Yani Piskobu, Poli, Polemdiya, Mutallo ve Limasol gibi yerlerin muhtemel değiş tokuşta yüksek değere mukabil geleceği bilinmektedir.

2011 Nüfusuna göre Güzelyurt Bucağı

Lefke’ye baktığımız da ise 1973 nüfus sayımında bucak nüfusunun 12,071 kişi olduğunu görürüz. Bu nüfusun 6,995 kişisini Kıbrıslı Türkler, 5043’ünü Kıbrıslı Rumlar ve 33 kişisini ise “Diğerleri” oluşturuyordu. Bakalım o dönemin Lefke bucağında hangi köyler sıralanmıştı: Lefke, Ambelikou (Bağlıköy), Yamaçköy (Ay Nicolas), Madenliköy (Ay yergios), Çamlıköy (Kalohorio), Gemikonağı (Karavostasi), Yeşilyurt (Pendayia), Cengizköy (Peristoronari ) , Taşköy (Petra ), Taşpınar (Angolem), Doğancı (Elye), Xeros, Skouriotissa ve Yedidalga (Potamos Kambou). 1973 yılında Lefke kasabası’nda 4,544; Doğancı’da 1,080; Taşpınar’da 281; Çamlıköy’de 455; Bağlıköy’de 613 ve Cengizköy’de ise 22 Kıbrıslı Türk yaşıyordu. Tabii bu arada Lefke’den yaklaşık 700 Kıbrıslı Rum’un, gerek 1958’de, gerekse 1963’ten sonra yerinden edildiğini belirtmemiz gerekir. Aynı şekilde Bağlıköy’de yaşayan yaklaşık 200 Kıbrıslı Rum’un kademeli bir şekilde ilk önce 1958’de, daha sonra ise 1963 yılından sonra köylerini terk ettikleri bilinmektedir. 1973 yılındaki Leke nüfusunun ise bir kısmını Solya ve Dillirga’dan kaçan Kıbrıslı Türk göçmenler oluşturmaktaydı.

Bu göçmenler 1974 yılından sonra başka bölgelere yerleştirildikten ve bölgedeki maden kapatıldıktan sonra kasaba nüfusunun sayısı çok düşecekti. Örneğin 1978 yılında Lefke nüfusu beş yıl içerisinde 4,544 kişiden 1,882 kişiye, 1996 yılında ise bölgedeki üniversitenin açılmasıyla birlikte tekrar 3,361’e çıkacaktı. Son nüfus sayımı ise Lefke nüfusunu sadece 3,009 kişi olarak vermektedir. Bu da bölgeden dışarıya doğru olan göçün devam ettiğini göstermektedir. 2011 yılında yapılan nüfus sayımında Lefke bucağının toplam nüfusu 11,091 olarak görülmektedir. Bu nüfusun bir kısmını TC’li öğrenciler ve hocaları oluşturmaktadır. Burada ayrıca belirtmemiz gereken 1973 yılında Lefke bucağına bağlı Taşköy, Madenliköy ve Skouriotssia adlı köylerin ara bölge veya Güney’de kalmış olması ve iskan edilemez bir halde durmasıdır. Bu köylerin yerine Lefke Bucağına 1974 yılından sonra Yeşilırmak, Bademliköy, Denizli ve  Gaziveran köyleri bağlanmıştır.

Yeni Lefke bucağındaki etkilenmiş ve etkilenmemiş mallara baktığımızda ise mal sahipliliğinin Bademliköy, Yeşilyurt, Cengizköy ve Yedidalga yerleşim yerlerindekiler hariç yoğunlukla orijinal Türk malı olduğu görülmektedir. Fakat bölgedeki bu orijinal Kıbrıslı Türk köylerindeki nüfus hala daha hızla kan kaybetmektedir.

Öte yandan Lefke Bucağı’ndan 1974 yılında Gemikonağı (305 kişi), Yedidalga (1,010 kişi), Cengizköy (183 kişi), Çamlıköy (192 kişi) Bademliköy (106), Denizli (180) ve Yeşilyurt’dan (1,318 kişi) ve bazı diğer karışık  yerleşim yerlerinden (özellikle 1963 yılında) yaklaşık 3,500 Kıbrıslı Rum’un yerinden edildiği bilinmektedir. Dört karışık ve tamamen Rum köyü ise askeri bölge veya yeşil hattın içerisinde kalmıştır. Bu köylerden de yaklaşık 1,500 -2000 civarı Rum’un göç ettiğini tahmin ediyoruz. Fakat her halükarda gerek 1973’teki Bucak sınırlarıyla gerekse günümüz Lefke bucağı sınırları içerisindeki mal sahipliğinin çoğunluğunun Kıbrıslı Türklerde olduğunu rahatlıkla iddia edebiliriz.  

2011 Nüfus Sayımına göre Lefke Bucağı