Matthew Bryza: Enerjide İsrail-Türkiye-Kıbrıs iş birliğini sağlayarak Kıbrıs’ta muhteşem bir dönüşüm yaratabiliriz
ABD’NİN HAREKET NOKTASI NATO: Bryza: Amerika’yı Kıbrıs konusunda harekete geçiren jeopolitik faktörler ve NATO’dur. NATO’nun Güney kanadı için kilit öneme sahip iki üyesi Yunanistan ve Türkiye birbirleri ile huzurlu olmadıkça NATO da tamamıyla sağlıklı bir yapıya kavuşamaz
AMAÇ ENERJİ İŞ BİRLİĞİ: Bryza: Amaç bu tarihi fırsatı değerlendirerek İsrail, Kıbrıs ve Türkiye’yi tatmin edecek bir enerji iş birliği modeli geliştirmektir. Bu Kıbrıs sorununun çözülmesi için de bir momentum yaratacak ve Türkiye ile İsrail arasında stratejik bir ortaklığın kurulmasının yolunu açacaktır
TÜRKİYE’DEN BORU HATTI: Bryza: Eğer bölgeyi, bölgedeki politikaları, İsrail’in Arap ülkeleri ile ilişkilerini ve doğal gazın ihraç maliyetlerini incelerseniz, en mantıklı yöntem İsrail’den daha doğrusu İsrail ve Kıbrıs’tan Türkiye’ye bir boru hattı kurulmasıdır
EKONOMİYLE TARİHİ DÖNÜŞÜM SAĞLANACAK: Bryza: Enerji konusundaki iş birliğinin yaratacağı jeopolitik resmi düşünün. Bunun yaratacağı muhteşem dönüşümü düşünün. Olağanüstü bir netice olur. Hiçbir müzakerenin tek başına elde edemeyeceği bir sonuç çıkar. Ekonomiyi kullanarak muhteşem güzellikte tarihi bir dönüşüm yaratıyoruz
Esra AYGIN
Yakın geçmişte ABD’nin enerji politikalarının koordinatörlüğünü de üstlenen ve şu anda TURCAS Petrol yönetim kurulu üyesi olan eski Azerbaycan Büyükelçisi Bryza, Doğu Akdeniz doğalgazının Avrupa’ya ihraç edilebilmesi için en ucuz ve en etkili yolun, İsrail ve Kıbrıs’tan Türkiye’ye gidecek bir boru hattı olduğunu vurguladı. Enerji konusundaki olası iş birliğinin Kıbrıs’ta kapsamlı bir çözüme büyük katkı yapacağını vurgulayan Bryza, “Bu hiçbir müzakerenin tek başına elde edemeyeceği bir netice. Ekonomiyi kullanarak muhteşem güzellikte tarihi bir dönüşüm yaratabiliriz” dedi.
Soru: Kıbrıs, Türkiye ve İsrail arasında, Doğu Akdeniz doğal gazı ile ilgili stratejik bir iş birliği oluşturulması için çalışıyorsunuz. Ve bu iş birliğinin Kıbrıs sorununun çözümüne büyük katkı yapacağına inanıyorsunuz. Bu iş birliğinin detayları nedir?
Bryza: Ben, hem TURCAS Petrol’ün yönetim kurulu üyesi olarak, hem bir akademisyen olarak, hem bir düşünce kuruluşunun direktörü olarak, hem de Atlantic Council’in bir üyesi olarak, bir öneri üzerinde çalışıyorum. Amaç sadece doğalgazın ticari olarak en etkin şekilde ihraç edilmesini, para kazandırmasını, İsrail ve Kıbrıs’ın ekonomik güvenliğini artırmasını temin etmek ve bu gazın ülkeler arasındaki gerilime neden olmasın engellemek değil – çünkü eğer anlaşamazsak başka yerlerde de gördüğümüz gibi risklerden biri de bu – aynı zamanda ve her şeyden öte, bu fırsatı değerlendirerek İsrail, Kıbrıs ve Türkiye’ arasında bir iş birliği modeli geliştirerek bölgede yeni bir jeopolitik durum yaratmak. Böyle bir işbirliği, Doğu Akdeniz’deki dinamikleri ve jeopolitik haritayı hem söz konusu ülkeler, hem bizim, hem NATO’nun, hem de AB’nin lehine değiştirecektir.
.jpg)
Doğal gaz için en mantıklı yol İsrail ve Kıbrıs’tan Türkiye’ye boru hattı
Soru: Nedir bu öneri?
Bryza: Eğer bölgeyi, bölgedeki politikaları, İsrail’in Arap ülkeleri ile ilişkilerini ve doğalgazın ihraç maliyetlerini incelerseniz, Doğu Akdeniz doğalgazı için en mantıklı yöntem İsrail’den – daha doğrusu İsrail ve Kıbrıs’tan Türkiye’ye bir boru hattı kurulmasıdır. İsrail’den Türkiye’ye gidecek bir boru hattının, ya Lübnan ve Suriye’nin kıta sahanlığından geçmesi – ki bu siyasi olarak imkansızdır – veya Kıbrıs’ın kıta sahanlığından geçmesi gerekmektedir. Ve bu durumda, Deniz Hukuku, Kıbrıs’ın bu boru hattını yasal olarak engelleyip engelleyemeyeceği konusunda açık değildir. Ancak pratikte tabii ki engelleyebilir. Deniz Hukuku bir devletin kıta sahanlığından geçen bir boru hattını engelleyip engelleyemeyeceği konusunda net olmadığı için siz eğer bu projeye para koyacak uluslararası bir yatırımcı iseniz bu durumu fazla riskli bulursunuz. Çünkü Kıbrıs AB üyesidir ve eğer sizi dava ederse, mahkemeye verirse, en iyi ihtimalle projeniz gecikecektir.
Soru: Yani yatırımcılar Kıbrıs Cumhuriyeti’nin bu boru hattının kendi kıta sahanlığından geçip Türkiye’ye gitmesine rıza göstermediği takdirde bu projeye yatırım yapmayacaklar?
Bryza: Evet parayı verecek olan uluslararası bankalar kesinlikle bu görüşte.
Ekonomiyi kullanarak muhteşem güzellikte tarihi bir dönüşüm yaratabiliriz
Soru: Projeyi anlatmaya devam edebilir misiniz?
Bryza: Önce İsrail’den Türkiye’ye bir boru hattı inşa edeceğiz. Kıbrıs bu boru hattının kendi kıta sahanlığından geçmesine izin verecek. Sonra da boru hattındaki doğalgazın satışından elde edilen ilk gelirler Noble ve Delek tarafından Vassilikos’ta bir sıvılaştırılmış doğal gaz (LNG) terminalinin inşasına yatırılacak. Böylece, hem mali riski düşürmüş, hem finansmanı hızlandırmış olacağız. Önce boru hattı, sonra LNG terminali. Ticari olarak mantıklı olan budur. Ve bunun yaratacağı jeopolitik dinamiği düşünün. Bunun Kıbrıs’ta yaratacağı muhteşem dönüşümü düşünün. Bu Kıbrıs’taki çözüm sürecine olağanüstü bir ivme kazandıracaktır. Bu muhteşem bir netice. Bu hiçbir müzakerenin tek başına elde edemeyeceği bir netice. Ekonomiyi kullanarak Kıbrıs’ta muhteşem güzellikte tarihi bir dönüşüm yaratabiliriz. Ancak Kıbrıs’taki müzakerelerin biraz daha ilerlemesi gerekiyor ki bu işbirliği için adım atılabilsin.
Soru: Şirketiniz İsrail, Türkiye ve Kıbrıs’taki yetkililerle görüşüyor mu?
Bryza: Evet ekibimiz Türkiye, İsrail ve Kıbrıs’taki en üst düzeydeki yetkililerle temas halinde. Şirketler apolitik olmaya ve işin sadece teknik kısmıyla ilgilenmeye çalışır. Bu nedenle biz şunu diyoruz: “Bu en ucuz ve en etkili yöntemdir. İşte fizibilite çalışmaları. Biz bu projeyi üstlenmeye hazırız.”
Soru: Nasıl tepkiler alıyorsunuz?
Bryza: Çok olumlu. Tüm taraflardan çok olumlu tepkiler alıyoruz.
Soru: Her üç ülke de bu projenin kendilerine fayda sağlayacağı konusunda size katılıyorlar mı?
Bryza: Evet kesinlikle. İlk başlarda Kıbrıs Cumhuriyeti’nin görüşü kendi LNG tesisini kurarak doğalgazını bu yolla ihraç etmekti. Kıbrıs’taki Afrodit parselinde çalışmalar yürüten Noble ve Delek de buna uydular çünkü onlar o ülkede misafirdirler ve doğal olarak eğer hükümetin talebi ticari olarak sürdürülebilir bir talepse bunu yerine getirmek ve hükümeti mutlu etmek isterler. Ancak sanırım artık herkes anlamıştır ki bir LNG tesisinin inşası şu aşamada ticari olarak mantıklı değil. Belki ileride olabilir. Ama şu anda değil. Kıbrıs’ta, tek bir doğal gaz üretim bandını bile makul kılacak tahmini – dikkat edin, kanıtlanmış demiyorum, tahmini – rezerv bile yok. Ve LNG terminalinin ticari olarak para getirebilmesi için en az iki doğal gaz üretim bandına ihtiyaç var. Yani bu istek ticari olarak makul olmaktan çok uzaktır.
İsrail ilk ihracat opsiyonu olarak Kıbrıs LNG’sini seçmez
Soru: Bu LNG tesisini mantıklı kılmak için Suriye doğalgazının bir kısmının Kıbrıs’a aktarılması fikri vardı?
Bryza: İsrail asla “doğalgazımızı ihraç etmek için ilk tercihimiz başka bir ülkedeki LNG tesisidir” demez – bu ister Kıbrıs ister başka bir ülke olsun. Tarihte hiçbir ülke doğalgazı için ilk ve tek ihracat yolu olarak başka bir ülkedeki LNG terminalini kullanmamıştır. Hükümet olarak böylesine kritik bir altyapının üzerinde mümkün olan en büyük kontrole sahip olmak istersiniz. Bir LNG terminali çok stratejik bir varlıktır ve her türlü tehdide açıktır. Dolayısıyla, sanıyorum İsrailli yetkililer, ilk ihracat opsiyonu olarak Vassilikos’u kullanmayacaklarını net şekilde ortaya koydular. İsrail iki seçenek istiyor, bir LNG opsiyonu ve bir de boru hattı opsiyonu. Biz de şunu söylüyoruz: Boru hattı için en etkili ve siyasi olarak elde edilebilir opsiyon İsrail – Türkiye güzergahıdır. Hem İsrail’deki Levathian hem de Kıbrıs’taki Afrodit parsellerindeki çalışmaları yürüten şirket Noble ve Delek olduğuna göre, neden ticari ve stratejik olarak en mantıklı yolu seçip bir anlaşmaya varmıyoruz?
Kıbrıslı Rumlar en karlı seçeneğin Türkiye’ye boru hattı olduğunu anlıyor
Soru: Her üç ülke ile de çok yakın temaslarınız olduğunu söylediniz. Kıbrıs kapsamlı çözümden önce böyle bir işbirliğine nasıl bakıyor?
Bryza: Sanırım Kıbrıslı Rum siyasi liderler Vassilikos’ta bir LNG terminalinin kurulmasın ne kadar kolay olacağı ve bunun ekonomiye yapacağı katkı ile ilgili abartılı iddialarda bulunarak kendilerini köşeye sıkıştırdılar. Şimdi bunun düşündüklerinden çok daha zor olacağını anlıyorlar. Ve yavaş yavaş en etkili ve Kıbrıs’a en çok gelir getirecek opsiyonun Kıbrıs’tan Türkiye’ye bir boru hattı olduğunu kabul ediyorlar. Bu siyaset yavaş yavaş oluşuyor. Momentumun bu yönde olduğunu görüyorum. Eğer Kıbrıslı Rum bir liderseniz ve mali krizden çıkmayı, Troyka’ya olan borçlarınızı ödemeyi ve ekonomik kalkınmayı sağlayacak geliri istiyorsanız, o zaman kazanabileceğiniz kadar çok para kazanmak istersiniz. Ve en çok parayı da Türkiye’ye gidecek bir boru hattı ile kazanacaklar.
Soru: İsrail Kıbrıs’a bu işbirliği konusunda baskı yapıyor mu?
Bryza: Sanırım evet. Bu görüşmelere dahil değilim tabii, ama Kıbrıs Cumhuriyeti ve İsrail hükümetleri arasında daha önce hiç olmadığı düzeyde temaslar olduğunu biliyorum.
Soru: Peki İsrail Kıbrıs Türk tarafı ile de görüşüyor mu?
Bryza: Sanmıyorum.
Soru: Bu işbirliğine zemin hazırlamak için Kıbrıs müzakerelerinde ilerleme sağlanması gerektiğini söylediniz. Bu olmazsa projenizi hayata geçirmenin bir başka yolu var mı?
Bryza: Hayır, hiçbir yolu yok çünkü Kıbrıs’ta olumlu bir momentum yakalanamazsa Kıbrıslı Rum liderlerin Kıbrıs’ın kıta sahanlığından geçerek Türkiye’ye giden bir boru hattına izin vermeleri siyaseten çok zor. Ve Türkiye’deki siyasetçiler de, doğalgazdan elde edilen ilk gelirlerin Kıbrıs’taki LNG terminaline aktarılmasını kabul etmezler.
Soru: Doğu Akdeniz gazı bu durumda ne olur?
Bryza: İsrail muhtemelen doğalgazının bir kısmını Filistin topraklarına ve Ürdün’e ihraç eder ve yüzen bir LNG tesisi kurar. Sonra da bölgedeki gelişmeleri izler. Kıbrıs da belki eninde sonunda Vassilikos’ta bir LNG tesisi kurabilir ama bu çok uzun sürer ve çok pahalıya mal olur.
Yeni jeopolitik durum Kıbrıs’ta ekonomik devrim niteliğinde olacaktır
Soru: Kıbrıs doğalgazdan ne zaman gelir elde etmeye başlar. Hem sizin iş birliği senaryonuzda, hem de bunun gerçekleşememesi durumunda?
Bryza: Kıbrıs Ulusal Hidrokarbon Şirketi’nin başkanı Charles Ellinas’a göre, eğer her şey yolunda giderse, yani şu anda yapılmakta olan sondaj çalışmalarının tümü başarılı olur, doğal gaz rezervi tahminleri yükselir ve uluslararası finansörlerle görüşmeler başarıyla sonuçlanırsa, en iyimser senaryoda 2018 yılında nihai bir yatırım kararı alınabilir. Bu kararın ardından finansmanın detaylandırılması gerekir ki, bu da birkaç sene alır. Daha sonra, LNG tesisini inşa etmeniz ve ilk gelirleri yatırımcıları geri ödemek için kullanmanız gerekir. Bu durumda, Kıbrıs hazinesine herhangi bir gelirin girmesi en az 10 yıl alır. Bu en iyimser senaryo. Ve unutmayın ki, hiçbir zaman en iyimser senaryo gerçekleşmez. Biz ise, önerdiğimiz proje ile 2018 yılında gazı boru hattından akıtmayı planlıyoruz. Yani bu da, Kıbrıs’ın en az altı yıl daha erken gelir elde etmesi anlamına geliyor. Doğalgazın geliri bir tarafa, anlattığım yeni jeopolitik durum Kıbrıs’taki ekonomi için adeta devrim niteliğinde olacaktır.
Soru: Bununla ilgili rakamsal bir çalışma yapıldı mı?
Bryza: Hayır. Ama ekonominin dramatik bir şekilde büyüyeceğini biliyoruz. Para akmaya başladığı zaman, ki eğer Kıbrıs’ta bir çözüm olursa, ülkeye çok büyük para akışı olacaktır, bunun çarpan etkileri de olacaktır. Sanırım bu etkiyi hayal bile edemeyiz.
Soru: Türkiye, kapsamlı bir çözüme ulaşılmadığı takdirde Kıbrıs Cumhuriyeti’nin doğalgazı üretip kullanmasına izin vermeyeceğini söylüyor. Türkiye’nin böyle bir durumda askeri güç kullanabileceğine ihtimal veriyor musunuz?
Bryza: Türkiye’nin tutumunu askeri yöntemlerle empoze etmek konusunda çok dikkatli ve ihtiyatlı davranacağını düşünüyorum. Türkiye veya herhangi bir başka ülke için böyle bir durumda güç kullanmak çok büyük bir yükü beraberinde getirir. Türkiye’nin böyle bir yükün altına girmek isteyeceğini sanmıyorum… Ancak Türkiye köşeye sıkıştırılırsa güç kullanmak konusunda istekli olabileceğini de göstermiştir. Sanırım Ankara, güç kullanma imasının Demokles’in Kılıcı gibi sürekli başlarının üzerinde sallanmasını istiyor.
Yarın: Noble ve Delek hangi Türk şirketlerle ne görüşüyor?
Bryza Kıbrıs’ta kapsamlı çözüm ihtimali ile ilgili ne düşünüyor?
Enerji konusunu da içeren bir ara-anlaşma kapsamlı çözüm şansını ortadan kaldırır mı?
Amerika Kıbrıs’ta çözüm için neden bu kadar çaba sarf ediyor?
