Kuzey Kıbrıs’ta yaşayanlar için “sıkışmışlık” artık soyut bir kelime değil, gündelik hayatın her köşesine sinmiş boğucu bir gerçeklik. Ekonomi daralıyor, siyaset tıkanıyor, kültürel kimlik ve yaşam biçimi ise hiç olmadığı kadar baskı altında. Peki, bir zamanlar kendi kaderini tayin etme iradesini Annan Planı’nda güçlü bir “evet” ile gösteren Kıbrıs Türk toplumu neden bugün nefes almakta zorlanıyor? Cevap, pek çok kişiye göre, Ankara’nın son yıllarda giderek belirginleşen ve hayatın her alanına yayılan sistematik ‘sıkma’ politikasında yatıyor.
Görünmeyen Duvarlar: ‘Sıkma’ Politikası Nedir?
“Sıkma” kelimesi, Türkiye’deki siyasi dönemin sıkça başvurduğu bir ifade olarak bilinse de, Kıbrıs özelindeki anlamı çok daha derin ve endişe verici. Bu, sadece ekonomik zorlukları değil, aynı zamanda siyasi iradenin hiçe sayılmasını, kültürel kimliğin aşındırılmasını ve toplumsal dokunun dönüştürülmesini hedefleyen çok katmanlı bir stratejiyi ifade ediyor.
Literatüre bakıldığında, Kıbrıs Türk toplumunun Ankara’nın politikalarında eşit bir ortak veya kendi geleceği hakkında söz sahibi bir özne olarak değil, daha çok Doğu Akdeniz’deki stratejik hesaplarda bir araç, iç politikada kullanılacak bir “milli dava” kartı veya ideolojik bir yayılma alanı olarak konumlandırıldığına dair analizlere ve yaygın bir kanıya rastlanmaktadır. Bu durum, siyaset biliminde “hamî devlet” olarak tanımlanabilecek bir dış gücün, koruması altındaki yapı üzerindeki kontrolünü kendi çıkarları doğrultusunda artırma eğilimini yansıtabilir.Kararların alındığı merkez olarak ise sıklıkla, Ankara’da gücün merkezileştiği yer ve mevcut yönetimin sembolü haline gelen Külliye işaret ediliyor. Kıbrıs’ı doğrudan etkileyen pek çok talimatın veya politikanın kaynağının burası olduğu algısı, dış kontrol hissini ve vesayet düzeni eleştirilerini güçlendiriyor. İmzalanan ekonomik protokoller, yapılan atamalar, verilen siyasi direktifler ve hatta kültürel etkinliklere yapılan müdahaleler, bu merkezî iradenin yansımaları olarak görülüyor. Toplum, kendi evi içinde görünmez duvarlarla çevrelenmiş hissediyor; hareket alanı giderek daralıyor.
Cüzdandan Kimliğe: Baskının Çok Yönlü Yüzü
Bu ‘sıkma’ politikasının etkileri, hayatın her alanında kendini gösteriyor:
- Ekonomik Kıskaç: Yüksek enflasyon, döviz krizleri, alım gücünün erimesi… Kuzey Kıbrıs ekonomisi, Türkiye ekonomisindeki her sarsıntıyı doğrudan yaşıyor. Ankara’dan gelen mali kaynaklar hayati önem taşısa da, bu kaynakların hangi koşullarda geldiği ve karşılığında nelerin talep edildiği büyük bir tartışma konusu. İmzalanan protokoller genellikle şeffaflıktan uzak ve Kuzey Kıbrıs’ın ekonomik özerkliğini daha da azaltan, yerel ihtiyaçları göz ardı eden maddeler içerdiği eleştirilerine maruz kalıyor. Bu durum, hamî devlet ile ona bağımlı yapı arasındaki ilişkinin asimetrik doğasını ve ekonomik bağımlılığın nasıl bir kontrol aracına dönüşebildiğini gösteriyor. Halk, cüzdanındaki yangını hissederken, ekonominin yapısal olarak dışa bağımlı hale getirilmesinin faturasını ödüyor.
- Siyasi Vesayet: Kıbrıs Türk toplumunun kendi kendini yönetme iradesi belki de en büyük darbeyi siyasi alanda alıyor. Hükümetlerin kurulmasından bakanlık politikalarına, bürokratik atamalardan yargı süreçlerine kadar pek çok alanda Ankara’nın, özellikle de gücün merkezi olarak görülen Külliye’nin gölgesinin hissedildiği iddiaları yaygın. En çarpıcı örnek ise Kıbrıs sorununa çözüm modeli konusunda yaşanıyor. Kıbrıs Türklerinin büyük çoğunluğunun geçmişte desteklediği federal çözüm modeli, Ankara tarafından “zaman kaybı” ilan edilerek rafa kaldırıldı ve yerine iki devletli çözüm modeli dayatıldı. Toplumun bu konudaki iradesi ve tarihsel tercihleri yok sayıldı.
Siyasi vesayet tartışmaları sürerken: Ankara’daki güç merkezinin ve yönetim anlayışının bir yansıması olarak Kuzey Kıbrıs’ta da bir Cumhurbaşkanlığı Külliyesi inşa edilmesi ve açılışının yapılıyor olması, bu tartışmalara yeni ve çok somut bir boyut katmaktadır. Ankara’daki Külliye’nin taşıdığı merkezileşme, güç ve belirli bir siyasi-ideolojik vizyonu temsil etme anlamı düşünüldüğünde, benzer bir yapının Kıbrıs’ta inşa edilmesi şu siyasi anlamları taşır.
- Fiziksel Nüfuz ve Kalıcılık: Bu yapı, hamî devletin adadaki varlığının, etkisinin ve ilişkideki kalıcılık niyetinin en somut, anıtsal göstergelerinden biri olarak okunabilir.
- Sembolik Hegemonya: Tercih edilen mimari üslup ve yapının ismi (“Külliye”), belirli bir tarihsel ve ideolojik sürekliliğe yapılan vurguyu gösterir ve ithal bir sembolizmi temsil ettiği şeklinde yorumlanabilir.
- Yönetim Modelinin İhracı: Ankara’daki yönetim modelini ve onun sembollerini adaya taşımak, yerel yönetim geleneklerini ikincilleştirme çabası olarak görülebilir.
- İki Devletlilik Siyasetinin Harcı: Böylesine büyük ve kalıcı bir devlet yapısının inşası, iki devletli çözüm politikasını fiziksel olarak da destekleme adımı olarak değerlendirilebilir.
- Güç Gösterisi ve Meşruiyet Arayışı: Açılış töreni gibi olaylar, bir güç gösterisi ve fiili duruma bir tür meşruiyet kazandırma çabasıdır.
Açılış Ritüeli ve Kültürel Mesaj: Bu noktada, açılış töreninin Kıbrıs Türk toplumunun yerel kültürel öğeleri veya geleneksel ritüelleri yerine, ağırlıklı olarak dualar ve dini motiflerle gerçekleştirilmesi, başlı başına kritik bir siyasi mesaj taşımaktadır. Bu durum, eleştirel bir perspektiften şu şekilde anlamlandırılabilir:
- Kültürel ve İdeolojik Yönlendirme: Törenin içeriği, adanın özgün, tarihsel olarak seküler ve Akdenizli kültürü yerine, Ankara’daki hakim siyasi iradenin benimsediği muhafazakar ve dini referansları güçlü ideolojinin kamusal alandaki görünürlüğünü artırma çabası olarak yorumlanabilir. Bu, metnin genelinde bahsedilen kültürel ‘sıkma’nın ve kimlik üzerindeki baskının somut bir örneğidir.
- Toplumsal Ayrışma Potensiyeli: Bu tercih, Kıbrıs Türk toplumunun laik ve seküler kimliğine değer veren önemli bir kesimini yok sayma ve yabancılaştırma potansiyeli taşır. Devletin resmi bir tören aracılığıyla belirli bir dini-ideolojik kimliği öne çıkarması, toplumsal barışı ve kapsayıcılığı zedeleyebilir.
- Vesayetin Kültürel Yüzü: Resmi törenlerin içeriğinin bile yerel kültür ve geleneklerden ziyade, dışarıdan gelen etkiyle belirlenmesi, siyasi vesayetin kültürel alana da nüfuz ettiğinin bir göstergesi olarak algılanabilir.
Tüm bu sembolik anlamlarının yanında, Külliye projesi şu eleştirilerle de karşı karşıyadır: Öncelikler ve Maliyet (ekonomik sıkıntılar varken gerekliliği), Vesayetin Mimari Sembolü (muhalif algısı) ve Bağımlılığın Pekiştirilmesi (finansman ve işletme). Sonuç olarak, Kuzey Kıbrıs’ta bir Külliye’nin varlığı ve açılışı, sadece bir bina inşaatının ötesinde, Ankara ile ilişkilerin mevcut doğasını, güç dengelerini, ideolojik ve kültürel mücadeleleri ve Kıbrıs Türk toplumunun kendi geleceği üzerindeki iradesine dair süregelen tartışmaları kristalize eden son derece politik bir gelişmedir.
- Kültür, Kimlik ve Yaşam Biçimine Müdahale: Belki de en sinsi ve uzun vadede en yıkıcı baskı alanı burası. Kıbrıs Türklerinin kendine özgü, Akdeniz kültürüyle harmanlanmış, tarihsel olarak seküler kimliği ve yaşam biçimi ciddi bir tehdit altında.
- Kimlik Erozyonu: Ankara merkezli, daha muhafazakar ve milliyetçi bir kültür anlayışının eğitim, medya ve çeşitli vakıf/dernekler aracılığıyla yayılmaya çalışıldığı gözlemleniyor. Bu durum, adanın özgün kültürel dokusunun ve kimliğinin aşınması, tek tipleşme endişelerini beraberinde getiriyor. Demografik yapının değişimi de bu endişeleri körüklüyor.
- Laiklik Tehlikede: Kıbrıs Türk toplumunun temel direklerinden olan laiklik ilkesi hedefte. Eğitim müfredatına yapılan müdahaleler, din işlerini yürüten kurumların bütçesinin ve etkisinin olağanüstü artışı, kamusal alanda dini görünürlüğün artması ve sosyal hayata yönelik muhafazakar telkinler, laik çevrelerde büyük kaygı yaratıyor.
- Yaşam Tarzı Baskısı: Daha rahat, hoşgörülü ve seküler Akdenizli yaşam tarzına yönelik sistematik bir baskı algısı hakim. Özel hayata müdahale anlamına gelebilecek düzenlemeler, belirli kültürel etkinliklerin engellenmesi veya dönüştürülmesi gibi olaylar, toplumun yaşam biçimine doğrudan müdahale olarak görülüyor.
- Siyasal İslam Etkisi Algısı: Ankara’daki hakim siyasi anlayışın güçlü dini referanslarının, Kuzey Kıbrıs’taki sosyal ve siyasi hayata çeşitli kanallarla “ithal edildiği” ve bunun bir tür “dayatma” olduğu yönünde güçlü eleştiriler ve toplumsal tepkiler mevcut. Bu durum, kültürel kimlik ve laik yapı üzerindeki baskının en hassas noktalarından birini oluşturuyor.
Toplum Nefes Alamıyor: Göç, Kutuplaşma ve Yüksek Motivasyonlu Direniş
Bu çok yönlü baskı atmosferi, toplumda derin yaralar açıyor.
- Umutsuzluk ve Göç: Özellikle gençler arasında gelecek kaygısı had safhada. Ekonomik zorluklar kadar, siyasi belirsizlik, kültürel boğulma ve baskı ortamı da gençleri adayı terk etmeye itiyor. Yaşanan beyin göçü, sadece ekonomik bir kayıp değil, aynı zamanda toplumun geleceğine dair umutların da tükenmekte olduğunun acı bir göstergesi. Bu, bir nevi “irade göçü”.
- Derin Kutuplaşma: Toplum, Ankara’nın politikalarını ve artan etkisini kabul edenler/savunanlar ile buna karşı çıkan, kendi kimliğine, kültürüne ve iradesine sahip çıkmaya çalışanlar arasında keskin bir şekilde bölünmüş durumda. Bu kutuplaşma, siyasi tartışmaların ötesine geçerek sosyal ilişkileri dahi etkiliyor.
- Sönmeyen Direniş Ateşi: Tüm baskılara rağmen Kıbrıs Türk toplumu direniyor. Muhalefet partileri, sendikalar (özellikle öğretmen sendikaları), sivil toplum örgütleri ve basın, “Toplumsal Varoluş” mitingleri gibi kitlesel eylemlerle, grevlerle, açıklamalarla seslerini yükseltiyor. Bu direniş, sadece ekonomik taleplerle sınırlı değil; aynı zamanda kimliğe, kültüre, laikliğe, yaşam biçimine ve en önemlisi kendi kaderini tayin etme hakkına sahip çıkma mücadelesidir. CTP ve diğer muhalif seslerin, sendikaların, sivil toplumun çığlığı, sadece ekonomik talepler değil, aynı zamanda “biz de varız, biz bir özneyiz” haykırışıdır; derin bir varoluşsal kaygıdan ve kimliklerini koruma yönündeki yüksek bir motivasyondan beslenen bir irade beyanıdır. Sokaklara dökülenler, aslında nesneleştirilmeye ve bu ‘sıkma’ siyasetine karşı yüksek bir motivasyonla varlıklarını ortaya koydukları eylemlerle organik bir direniş sergilemektedir.
Çıkmaz Sokak Mı? Kıbrıs Sorunu ve Gelecek:
Ankara’nın ‘sıkma’ politikası ve buna bağlı iki devletli çözüm dayatması, sadece Kıbrıs Türk toplumunun iç dinamiklerini alt üst etmekle kalmıyor, aynı zamanda Kıbrıs sorununun fiilen çözümsüzlüğe itilmesine neden oluyor. Uluslararası toplumun tanımadığı bir çözüm modelinde ısrar edilmesi, Kuzey Kıbrıs’ın uluslararası izolasyonunu derinleştirmekte ve adadaki bölünmüşlüğü daha da katılaştırmaktadır. Bu süreçte, hamî devlete giderek daha fazla bağımlı hale gelen bir yapının, uluslararası alanda egemen bir devlet olarak tanınma arayışı ise temel bir paradoks yaratmaktadır: Bir yandan tam bağımlılık ilişkisi derinleşirken, diğer yandan egemen bir devlet olarak tanınma hedefi nasıl gerçekleşecektir? Dolayısıyla, izlenen bu politikanın gerçekte kimin çıkarlarına hizmet ettiği – hamî devletin stratejik hedeflerine mi, yoksa Kuzey Kıbrıs için sürdürülebilir bir egemenlik ve refaha mı yol açtığı – sorusu tüm meşruiyetiyle ortada durmaktadır.
Sonuç Olarak,Kendi Kaderini Tayin Hakkı Ya da Kayboluş Kıbrıs Türk toplumu, tarihinin en kritik kavşaklarından birinde. Ankara’daki güç merkezinin siyasi ajandasına raptedilmiş, ekonomik olarak bağımlı, kültürel ve ideolojik olarak baskı altında bir toplum görüntüsü giderek pekişiyor. Bu sistematik ‘sıkma’ politikası, Kıbrıslı Türklerin kendi geleceklerini belirleme hakkını önemli ölçüde kısıtlamakla kalmıyor, aynı zamanda onların tarih sahnesindeki özgün varlığını ve kimliğini de zamanla aşındırma riski taşıyor.
Toplumun yüksek bir motivasyonla verdiği tepkiler ve direniş eylemleri, bir onur ve varoluş mücadelesidir. Ancak bu mücadelenin başarıya ulaşması, sadece iç dinamiklere değil, aynı zamanda Türkiye’deki siyasi iradenin bu ‘sıkma’ politikasından vazgeçmesine ve Kıbrıs Türk toplumunun kendi kaderini tayin etme hakkına saygı duymasına bağlıdır. Aksi takdirde, Kıbrıs Türkleri için gelecek, daha fazla sıkışmışlık, kimlik kaybı ve belirsizlik anlamına gelecektir.
Yazar Siy.Bil.Mahmut KANBER
