ÖZELLEŞTİRME BİR YANA: “Özelleştirmeye kapı açıyor” diyerek eleştirilen 2013-2015 Sürdürülebilir Ekonomiye Geçiş Programı’nda, yaşamı çağdaş hale getirecek, kaçak işgücü, kara para ile mücadele, kamuda verimliliği artıracak adımları da içeren bir çok madde göz ardı edildi
SADECE 2 KONUYA ODAKLANILDI: 3 yıllık zaman dilimi içerisinde 92 maddelik yapılacaklar listesinde sadece Türkiye’den getirilecek su ile Kıb- Tek’in özelleştirilmesi tartışıldı. İrsen Küçük tarafından imzalanan programa, Sibel Siber, Özkan Yorgancıoğlu ve Ömer Kalyoncu hükümetleri de destek verdi
REFORM KAYNAĞI ALINAMADI: Türkiye 2015 yılında KKTC bütçesine 216 milyon TL aktardı. 195 milyon 375 bin TL’lik ödenek ise reform ile ilişkilendirildi. 195 milyon 375 bin TL’lik kaynağın 180 milyon TL’si kullanılamadı. Reform karşılığı kullanılan kaynak 15 milyon TL
YENİSİ MUAMMA: 2016- 2018 yıllarını kapsayacak yeni ekonomik protokolün imzalanıp imzalanmayacağı henüz muamma. Kısa süre önce adaya gelen TC Teknik Heyeti, KKTC’li yetkililerle yaptıkları görüşmelerden elleri boş döndü. Su yönetimi ve Kıb- Tek konusunda ciddi ayrılıklar var
Bertuğ TOPAL
Türkiye Cumhuriyeti ile Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti arasında gerçekleştirilen 2013-2015 Sürdürülebilir Ekonomiye Geçiş Programı’nın son ayları yaşanırken programda bulunan 92 maddelik yapılacaklar listesinin neredeyse hiç biri hayata geçirilmedi.
Kamu sektöründeki etkinliği artırılmasından personel istihdamına, Mali disiplinin sürdürülmesinden finans ve diğer sektörlerin iyileştirilmesine kadar bir çok konuda iki yıllık süre içerisinde yapılması gerekenler KKTC hükümetleri tarafından uygulamaya konulamadı.
Yapılacağı tarihleriyle ifade edilen ve uygulamaya konulması tasarlanan tüzük, yasa ve bir çok değişiklik iki yıl boyunca hayata geçirilmedi.
Ülkede tüm kesimler Arın Projesi diye adlandırılan Türkiye’den KKTC’ye su getirilmesi projesi ve elektrik getirilmesine yoğunlaşmışken TC ile KKTC arasında imzalanan protokolde belirtilen diğer yapılacaklar listesine yoğunlaşmadı.
Protokolde belirtilen 92 maddelik iki yılda yapılacaklar listesi günlük hayatı kolaylaştıracak bir çok düzenleme ve yasa içeriyor.
Komitelerde bekliyor
Türkiye Cumhuriyeti ile Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti arasında imzalanan 3 yıllık programın 2015 sonuna gelinmesine rağmen sadece çok az bir madde hayata geçirilmiş durumda.
Hayatın işleyişini kolaylaştıracak birçok madde ise halen daha hayata geçirilemedi. Bu maddelerin bir çoğu Cumhuriyet Meclisi Komitelerinde görüşülmeyi bekliyor.
Sadece 2 konuya odaklanıldı
3 yıllık zaman dilimi içerisinde hem dönemin başbakanı İrsen Küçük, hem geçiş dönemi Başbakanı Sibel Siber hem de CTP-DP hükümeti Başbakanı Özkan Yorgancıoğlu’nun imzası bulunan 92 maddelik yapılacaklar listesinde sadece Türkiye’den getirilecek su ile ilgili konuya ağırlık verilmesiyle kamuoyunun da dikkati o yöne çekilmiş oldu.
Reform kaynağı alınamadı
92 maddelik yapılacaklar listesinin çok azı hayata geçirilmesi nedeniyle bugüne kadar programda yer alan reform kalemiyle ilgili ödenek de Türkiye tarafından KKTC’ye verilmedi.
Türkiye 2015 yılında KKTC bütçesine 216 milyon TL aktardı. 195 milyon 375 bin TL’lik ödenek ise reform ile ilişkilendirildi. 195 milyon 375 bin TL’lik kaynağın 180 milyon TL’si kullanılamadı. Reform karşılığı kullanılan kaynak 15 milyon TL.
Sürelere uyulmadı
2013-2015 dönemi Sürdürülebilir Ekonomiye Geçiş Programı dahilinde yapılması gereken 92 maddelik reform paketinde sürelere de uyulmadı.
Programda kimi maddelerde belirli tarihler verilmesine rağmen KKTC hükümetleri hiçbir şekilde tarihlere uymadı.
Birçok konuda reform içeriyordu
Program KKTC’de gerek mali düzenleme gerekse kamudaki işleyişinin hızlandırılması için bir çok yasa ve düzenleme içeriyordu. Programa göre bunların hayata geçirilmesi durumunda kamuda işleyiş ve verimlilik artacak, mali düzenlemelerle ise sürdürülebilir ekonomiye geçiş için önemli bir yol alınmış olacaktı.
KKTC hükümetleri tarafından üç yıllık zaman zarfında 92 maddelik programın sadece yüzde 15’inin hayata geçirilmesi sürdürülebilir ekonomiye geçişin planlanmasının bile yapılamamasına neden oldu.
Kamunun verimliliğinin artırılması için 16 madde
2013-2015 Sürdürülebilir Ekonomiye Geçiş Programı’nın Sürdürülebilir Ekonomiye Geçiş Programı Matrisi’ne göre kamu sektörünün etkinlik ve verimliliğinin artırılması için yapılması gerekenler 16 maddede toparlanmış durumda.
Aralarında Kamu Yönetimi Reformu, üçlü kararnamelerin kısıtlanması, yerel yönetimlerin idari, mali ve denetim yönünden yeniden yapılandırılması gibi bir çok günlük hayatı ve kamuyu rahatlatacak düzenlemeler olmasına rağmen bu maddeler ne yazık ki bir çoğu hayata geçirilmedi.
Mali disiplinde de reform yapılamadı
Program kamudaki mali disiplinin düzenlenmesi için de bir çok reform içeriyor. Kamu Mali Yönetimi Yasası, Sayıştay denetiminin uluslararası standartlara getirilmesi, ödenek miktarlarına uyulması, vergi kanunlarının yeniden düzenlenmesi, Kayıt Dışı Ekonomi ile Mücadele Programı gibi düzenlemelerin yapılması 3 yıllık zaman dilimine bölündü ancak bunların hiçbir tam anlamıyla yapılamadı.
Finans sektörünün kalkınmaya gerekli katkısı sağlaması da amaçlandı
Matrisin bir diğer reform bölümünde ise finans sektörünün ekonomik kalkınmaya gerekli katkıyı sunabilecek bir yapıya getirilmesi de 3 yıllık sürede tasarlandı. Ancak hiçbir şekilde bu maddeler yerine getirilemedi için finans sektörü kalkınmada aktif rol oynayamadı.
Programda finans sektörü ile ilgili şu reformlar ön görülüyordu: “Bankacılık sisteminin yapısal sorunlarının giderilerek günümüz koşullarına uyarlanması, Bankalar Yasası dışında faaliyet gösteren mali kuruluşların, denetim ve gözetim sistemlerinin güçlendirilmesi”
Turizm sektörü ayni yerde
Program dahilinde 3 yıl içerisinde uygulanacak reformlar içerisinde turizm sektörünün iyileştirilmesi için de bazı maddeler yer alıyor. Özellikle Bafra Turizm Bölgesi’nde yer alan arazilerle ilgili yatırımların tamamlanması için gerekli tedbirlerin alınması istenmiş ancak hükümet tarafından bu noktada da herhangi bir adım atılamadı.
Yarım kalmış otellerin tamamlanması ve küçük, orta ölçekli otellerin iyileştirilmesi hükümet tarafından desteklense dahi istenilen sonuca ulaşılması sağlanamadı.
Programda yer alan bir diğer reform adımı olan KKTC hükümetleri tarafından KKTC’deki turizmin çeşitlendirilmesi için adımların atıldığı görüldü.
Eğitim ve tarım da programda
2013-2015 Sürdürülebilir Ekonomiye Geçiş Programı’nda yükseköğretim, bilim ve teknoloji sektörü ile ilgili bazı reformalar ön görülmesine rağmen ülkedeki üniversite öğrencisi artmasına rağmen reformların yerine getirilmedi ifade ediliyor. Yüksek öğretim politikaları üretmeye katkı sağlayacak ortak veri tabanı ve Yükseköğretim Stratejik Belgesi 3 yıl içerisinde yapılması planlanan ancak herhangi bir adım atılamayanlar listesinde yerini aldı.
Tarım sektöründe de yükseköğretimden farklı bir durum söz konusu değil. Tarım Strateji Belgesi, Tarım Master Planı gibi tarım sektörü için önemli sayılabilecek reformlar 3 yıllık dönem içerisinde hayata geçirilemedi.
Ulaşımda da reform yok
Ulaştırma ve Haberleşme Sektörü’nde 2013-2015 yılları arasında gerçekleştirilecek reformların neredeyse hiç biri yapılamadı.
Deniz ulaşımı ile ilgili liman otoritesi ile liman hizmetlerinin birbirinden ayrılması, deniz limanlarının işletme haklarının devredilerek yeniden yapılandırılması ve Telekomünikasyon Dairesi’nin fonksiyonları gözden geçirilerek yeniden yapılandırılması için yasal düzenleme konularında yeterli siyasi irade sergilemedi.
Elektrik Kurumu da listedeydi
Programın enerji maliyetinin düşürülmesi, arz güvenliği ve enerji verimliliğinin sağlanması bölümü içerisinde Kıbrıs Türk Elektrik Kurumu ile ilgili birçok yeniden yapılandırma reformu içeriyordu. Elektrik Kurumu ile ilgili hiçbir adımın atılmadığı bu dönemde Kıb-Tek üretim, iletim ve dağıtım fonksiyonlarının ayrıştırılması, TC ile KKTC arasında denizaltından elektrik iletim projesi gerçekleştirilmesi de programda yer alıyordu.
Birçok konuda adım yok
Enerji sektörü, İmalat Sanayi ve Ticaret Sektörü, Ülkede yatırım ortamının iyileştirilmesi ve işletmelere rekabet gücü kazandırılması ve iş gücü arzı ile işgücü talebinin uyumsuzluğunun giderilmesi ile ilgili de bir çok madde programda yer alıyor.
Yeni program belirsiz
2016- 2018 yıllarını kapsayacak yeni ekonomik protokolün imzalanıp imzalanmayacağı henüz belli değil. Kısa süre önce adaya gelen TC Teknik Heyeti, KKTC’li yetkililerle yaptıkları görüşmelerden elleri boş döndü. Su yönetimi ve Kıb-Tek konusunda ciddi ayrılıklar var.
