Başkanlık sistemi kurtarıcımız olur mu?

21 Haziran 2018 Perşembe | 11:34
Cenk Diler
Kıbrıs Town Houses

 

Açıkçası bu konu her aklıma geldiğinde, ben de başkanlık sisteminin kurtuluş olacağını düşünmüşümdür. Kokuşmuş olan bu sistemin alternatifi olarak, kulağa çok da hoş geliyor aslında…

Fakat Prof. Dr. H. Emre Bağce “Halebi orada ise arşın burada” diyerek; “Kişilerin zihinlerinde ürettikleri parlamenter ve başkanlık sistemi izlenimlerine veya tolumda oluşturmak istedikleri algılara itibar etmeden, şüphe duyulmayacak bir kesinlikte bilgiye erişmek amaçlanmaktadır.” diye tanımladığı araştırmasını okuyunca hayallerimin büyük oranda suya düştüğünü görüp hafiften sarsıldım.

Araştırmada, BM şemsiyesi altında olan 193 ülke ve Parlamentolararası Birlik veri tabanından da yararlanılarak bulunan toplam 199 ülke, yönetim sistemleri bakımından sınıflandırmaya tabi tutulmuş ve 20 endeksteki sıralamaları esas alınarak değerlendirilmiştir.

Bu endeksler şunlardır: Siyasi Haklar ve Özgürlükler Endeksi, Demokrasi Sıralaması, İyi Ülke Endeksi, Yolsuzluk Algı Endeksi, Ekonomik Özgürlük Endeksi, İnsani Gelişme Endeksi, Dünya Basın Özgürlüğü Endeksi, Dünya Sağlık Çalışanı Sıralaması, Küresel Barış Endeksi, Hukukun Üstünlüğü Endeksi, Yürütmenin Sınırlandırılması Endeksi, Yetişkin Ölüm Oranları Endeksi, Küresel Yoksulluk Endeksi, Kırılgan Devletler Endeksi, Tutuklu ve Mahkûm Oranları, İşsizlik Oranları, Sağlıklı Yaşam Beklentisi, Gelir Dağılımı Eşitliği (Gini Endeksi), Dünya Mutluluk Sıralaması ve Sosyal Gelişim Endeksi.

İncelenen toplam 199 ülkenin; 86’sı parlamenter sistemle, 41’i yarı başkanlık, 59’u başkanlık sistemi, 13’ü de mutlak monarşi, cunta, tek parti, geçici veya geçiş yönetimleri ile yönetilmektedir. Yüzdeleri ise sırasıyla; %43, %21, %30 ve %6 şeklindedir. KKTC bu sınıflandırmada yarı başkanlık sistemi ile yönetilen ülkeler sınıfında yer almaktadır.

Tek tek bu endekslere bakalım şimdi ki, konuşurken tahmini hava raporlarına dayanmaktan vaz geçelim;

Siyasi Haklar ve Özgürlükler Endeksi içerisinde yer alan ülkelerden, parlamenter sistem ile yönetilen ülkeler 75,97 ortalama ile 60,35 olan dünya ortalamasının üzerinde, başkanlık ve yarı başkanlık ile yönetilen ülkeler ise sırasıyla 52,73 ve 54,15 ortalama ile dünya ortalamasının altında yer almaktadırlar. Bu sıralamada 200 ülke içinde en yüksek 20 ülke arasında parlamenter ülkelerden 18, yarı başkanlık ve başkanlık sisteminden 1’er ülke bulunmaktadır.

Demokrasi Sıralaması Endeksinde yer alan ülkelerden parlamenter sistem ile yönetilen ülkeler 66,18 ortalama ile 60,38 olan dünya ortalamasının üzerinde, başkanlık ve yarı başkanlık sistemi ile yönetilenler ise 54,09 ve 57,35 ortalama ile dünya ortalamasının altında yer almaktadırlar. Bu sıralamada 113 ülke içerisinde en yüksek 20 ülke arasında parlamenter sistem ile yönetilen 17 ülke, başkanlık sisteminden 1 yarı başkanlık sisteminden 2 ülke bulunuyor.

İyi Ülke Endeksi 125 ülkeyi kapsıyor. Parlamenter sistem ile yönetilen ülkeler 52,63 ortalama ile 63 olan dünya ortalamasının üzerinde bulunuyor. Diğer bir ifade ile insanlığa ve yeryüzüne katkıda bulunma bakımından ortalamanın üzerinde kalıyor. Başkanlık ve yarı başkanlık sistemi ile yönetilen ülkeler ise 68,46 ve 71,34 ortalama ile dünya ortalamasının altında kalıyor. İyi Ülke Endeksinde yer alan ilk 20 ülke arasında parlamenter sistemden 18 ülke, başkanlık ve yarı başkanlıkla yönetilen 1’er ülke bulunuyor.

Yolsuzluk Algısı Endeksi, ülkelerin kamu sektörünün ne ölçüde yolsuz algılandığı esasına göre ülkeler arasında sıralama yapılmaktadır. Sıralanan 175 ülke arasında parlamenter sistemle yönetilen ülkeler toplamda 55 ortalama ile 43 olan dünya ortalamasının üzerinde yer alırken, başkanlık ve yarı başkanlık sistemi ile yönetilenler ise 34 ve 38 ortalama ile dünya ortalamasının altında kalıyor. Yolsuzluk Algı Endeksinin en temiz ülkeler sıralamasında listenin ilk 18 ülkesi arasında kesintisiz şekilde parlamenter ülkeler yer alıyor.

Ekonomik Özgürlük Endeksi yaklaşık 20 yılı aşkın bir süredir yayınlanmaktadır. 178 ülkenin bilgileri değerlendirilmektedir. Parlamenter sistem ile yönetilenler 66 ortalama ile dünya ortalamasının üstünde, başkanlık ve yarı başkanlık sistemleri ile yönetilenler ise 57 ve 59 ortalama ile dünya ortalamasının altında yer almaktadır. Ortalama 60,68’dir. İlk 20 ülke içinde 16 parlamenter ülke bulunuyor.

İnsani Gelişme Endeksi 188 ülke arasında yapılmaktadır. Parlamenter sistem ile yönetilenler 0,771 ortalama ile en üstte yer alıyor. Başkanlık ve yarı başkanlık sistemleri ile yönetilen ülkeler ise 0,631 ve 0,628 ortalamalar ile dünya ortalamasının altında, birbirlerine yakın bir düzlemde bulunmaktadırlar. Endeksin en gelişmiş ilk 20 sırasında ilk 17’yi parlamenter sistemle yönetilen ülkeler paylaşmaktadır.

Dünya Basın Özgürlüğü Endeksi 2002 yılından beri yapılmaktadır. 180 ülke arasında düzenlenmektedir. Parlamenter sistem ile yönetilenler 25,75 ortalama ile 33,46 olan dünya ortalamasının üzerinde, başkanlık ve yarı başkanlık ile yönetilen ülkeler ise 34,80 ve 36,04 ortalama ile dünya ortalamalarının altında kalmaktadır. Endeksin ilk 20 ülkesi arasında 17 parlamenter ülke bulunmaktadır.

Dünya Sağlık Çalışanları Sıralaması 192 ülke arasında yapılmaktadır. Parlamenter sistemle yönetilenler 7,846 ortalama ile en üstte yer alıyor. Diğer yandan başkanlık ve yarı başkanlıkla yönetilen ülkeler 3,759 ve 3,745 ile 5,745 olan dünya ortalamasının altında kalıyor. Sıralamadaki ilk 20 ülke arasında 16 parlamenter ülke bulunmaktadır.

Küresel Barış Endeksi, 2007 yılından beri yayınlanmaktadır. 23 kategori dikkate alınarak ölçülmektedir. 162 ülke ile ilgili puanlama yapılmıştır. Bu çerçevede huzur ve güven içinde yaşanabilecek koşullar araştırılmaktadır. Parlamenter sistemle yönetilenler 1,785 ortalama ile dünya ortalaması olan 2,029 ortalamanın hayli üstünde yer alırken, başkanlık ve yarı başkanlık sistemi ile yönetilenler 2,144 ve 2,182 ortalamalar ile dünya ortalamasının altında bulunmaktadır. Endeksin ilk 20 sırasında 18 parlamenter ve 2 yarı başkanlık sistemiyle yönetilen ülke bulunuyor. Başkanlık sistemi ile yönetilen hiçbir ülke ilk 20’de bulunmuyor.

Hukukun Üstünlüğü Endeksi, hukukun üstünlüğünün ülkelerde ne şekilde gerçekleştiğini ölçen nitel bir değerlendirme aracıdır. Ülkelerin hukukun üstünlüğüne ne derece bağlı olduklarına dair kapsamlı fikir vermeyi amaçlamaktadır. 102 ülke içerisinde 0,63 ortalama ile parlamenter sistemle yönetilen ülkeler dünya ortalamasının üzerinde yer almaktadır. 0,57 olan dünya ortalamasının altında olan başkanlık ve yarı başkanlıkla yönetilen ülkeler ise 0,50 ve 0,54 ortalamaya sahiptir. İlk 20’de 16 parlamenter ülke yanında 2’şer başkanlık ve yarı başkanlıkla yönetilen ülke bulunmaktadır.

Dilerseniz biraz hızlanalım ki tadımız bozulmasın;

Yürütmenin Sınırlandırılması Endeksi, Yetişkin Ölüm Oranları, Küresel Yoksulluk Endeksi, Kırılgan Devletler Endeksi, Tutuklu ve Mahkûm Oranları Endeksi, Sağlıklı Yaşam Beklentisi, Dünya Mutluluk Sıralaması Endeksi, Sosyal Gelişim Endeksi de ayni sonucu vermekte parlamenter sistemle yönetilen ülkeler ortalamanın ÜZERİNDE, başkanlık ve yarı başkanlık sistemiyle yönetilen ülkeler ise dünya ortalamasının ALTINDA seyretmektedir.

19 endeks sonuçlarında; parlamenter sistem dünya ortalamalarının ÜZERİNDE seyretmekte iken, başkanlık ve yarı başkanlıkla yönetilen ülkelerde ise dünya ortalamasının ALTINDA seyretmektedir.

20 endeksten sadece 1 tanesi başkanlık sistemi için olumlu sonuç vermektedir. Yarı başkanlıkla yönetilen ülkelerde de sadece 1 endeks dünya ortalamalarının üzerinde seyretmektedir.

Bunlar ise;

İşsizlik Oranları bakımından 170 ülke içinde başkanlık sistemi ile yönetilen ülkeler 7,15 ortalama ile dünya ortalamasının üstünde yer almaktadır. Parlamenter sistem ile yönetilenler 9,31 ortalama ve yarı başkanlıkla yönetilenler 9,70 ortalama ile 8,62 olan dünya ortalamasının altında bulunuyor.

Gelir Dağılımı Eşitliği Gini Endeksine göre, 161 ülke içerisinde yer alan ülkeler içinde parlamenter sistemle yönetilenler 35,73 ve yarı başkanlık sistemiyle yönetilenler 39 ortalama ile 39,21 olan dünya ortalamasının üzerinde yer almaktadır. Başkanlık sistemi ile yönetilen ülkeler ise 43,32 ortalama ile dünya ortalamasının altında kalmaktadır. En yüksek 20 arasında parlamenter ülkelerden 14, başkanlık sisteminden 4, yarı başkanlık sisteminden 2 ülke bulunuyor.

İşte durum çok özetle bundan ibarettir. Hangi sistem daha iyidir diye yorum yaparken bundan böyle bu bilgileri de akılda tutmak gerekecektir.

Daha fazla ayrıntı isterseniz sizler için özetlediğim; Prof. Dr. H. Emre Bağce’nin, Parlamenter Sistem Mi, Başkanlık Mı? İsimli, Gonca Yayınevi tarafından 2016 yılında yayınlanan kitabını okuyabilirsiniz.